Monument Type: Μνημείο

Ο ναός των Αγίων Αποστόλων ιδρύθηκε από τον Πατριάρχη Νήφωνα Α΄(1310-1314) ως καθολικό μονής, αφιερωμένης πιθανόν στην Παναγία. Από το αρχικό συγκρότημα, που είχε ιδρυθεί δίπλα στη Ληταία Πύλη στα ανατολικά τείχη, σώζονται σήμερα μόνο ο ναός, μέρος του πυλώνα και η κινστέρνα, ενώ ανασκαφικά εντοπίστηκαν οι υποδομές προσκτισμάτων της μονής.
Ο ναός ακολουθεί τον τύπο του σύνθετου σταυροειδούς εγγεγραμμένου με τρούλο και περίστωο. Ανατολικά του κυρίως ναού αναπτύσσεται τριμερές ιερό ενώ τις υπόλοιπες τρεις πλευρές περιβάλλει το περίστωο, με τέσσερις τρουλίσκους στις γωνίες, χαμηλότερους από τον κεντρικό. Δυτικότερα, εξωτερικά του αντίστοιχου σκέλους του περιστώου, αναπτύσσεται εξωνάρθηκας, με την κτητορική επιγραφή και τα μονογράμματα του Νήφωνα στα τύμπανα των ανοιγμάτων. Τόσο ο εξωνάρθηκας όσο και το νότιο σκέλος του περιστώου φαίνεται πως αρχικά ήταν ανοιχτά στις όψεις. Το ναό χαρακτηρίζει πλούσιος κεραμοπλαστικός διάκοσμος, ιδιαίτερα στην ανατολική όψη, με συνεχόμενα γεωμετρικά θέματα. Στο ανατολικό άκρο του βορείου σκέλους του περιστώου διαμορφώνεται παρεκκλήσι αφιερωμένο στον Ιωάννη Πρόδρομο. Στην αντίστοιχη θέση στα νότια υπήρχε σκευοφυλάκιο, προσβάσιμο μόνο από το διακονικό.
Ο διάκοσμος του ναού έγινε σε δύο φάσεις. Τα ψηφιδωτά, που καλύπτουν τα θολωτά μέρη του κυρίως ναού, ως τον μαρμάρινο κοσμήτη, αποδίδονται στον Νήφωνα. Οι τοιχογραφίες, που καλύπτουν τους τοίχους του κυρίως ναού και του ιερού καθώς και ολόκληρο το περίστωο και τον εξωνάρθηκα, αποδίδονται στον μαθητή και συνεχιστή του έργου του Παύλο. Η αψίδα του ιερού μοιάζει να έμεινε ακόσμητη. Πιθανόν οι εργασίες να διακόπηκαν μετά την καθαίρεση του Νήφωνα, ενώ και ο Παύλος δεν πρόλαβε να την ολοκληρώσει.
Στον κεντρικό τρούλο σώζεται το κάτω μέρος της μορφή του Παντοκράτορα, που κρατά ευαγγέλιο και ευλογεί, ενώ γύρω του στέκουν δέκα προφήτες, που κρατούν ανοιχτά ειλητάρια με αποσπάσματα από τα έργα τους. Στη βάση του τρούλου, στα ανατολικά, εικονίστηκε το Άγιο Μανδήλιο, ενώ στα σφαιρικά τρίγωνα οι τέσσερις Ευαγγελιστές. Στις καμάρες που φέρουν τον τρούλο αναπτύχθηκαν παραστάσεις από το Δωδεκάορτο: η Γέννηση και η Βάπτιση στη νότια καμάρα, η Μεταμόρφωση και η Βαϊοφόρος στη δυτική, η Σταύρωση και η Ανάσταση στη βόρεια. Στον δυτικό τοίχο, πάνω από την είσοδο προς τον νάρθηκα, εικονίστηκε η Κοίμηση της Θεοτόκου.
Στα χαμηλά μέρη των τοίχων, κάτω από τον κοσμήτη, εικονίστηκαν ιεράρχες και άγιοι. Στα ψηλότερα μέρη των τοίχων, στο περίστωο και τον εξωνάρθηκα, αναπτύχθηκε κύκλος παραστάσεων από τη ζωή του Προδρόμου, της Παναγίας, μαρτύρια αγίων, η Ρίζα του Ιεσσαί και άλλα. Πάνω από την κύρια, δυτική είσοδο εικονίστηκε ο δεύτερος κτήτορας και ηγούμενος της μονής Παύλος, σε προσκύνηση μπροστά στην Παναγία, ενώ πάνω από την είσοδο μεταξύ νάρθηκα και εξωνάρθηκα εικονίστηκαν οι ψυχές των δικαίων σαν σπαργανωμένα βρέφη στο χέρι του Θεού.
Η εξαιρετική ποιότητα των τοιχογραφιών και των ψηφιδωτών των Αγίων Αποστόλων κατατάσσουν το μνημείο ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα της εποχής των Παλαιολόγων, σε στενή σχέση με τη Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη.
Μετά την άλωση της Θεσσαλονίκης από τους Οθωμανούς το μοναστήρι παρέμεινε χριστιανικό έως τη δεκαετία του 1520, οπότε και μετατράπηκε από τον Kezeri Kasim Pasa σε μουσουλμανικό τέμενος, το Cezeri Kasim ή Soyuk Su Camii (τζαμί του κρύου νερού) που αποτέλεσε το κέντρο της ομώνυμης μουσουλμανικής συνοικίας.
Ο ναός συγκαταλέγεται στον κατάλογο μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO (Paleochristian and Byzantine Monuments of Thessalonika). Στερεωτικές εργασίες πραγματοποιήθηκαν στο μνημείο μετά τους σεισμούς του 1978.

Ο ναός της Αγίας Αικατερίνης βρίσκεται στην Άνω Πόλη, κοντά στα βορειοδυτικά τείχη. Ιδρύθηκε στα τέλη του 13ου /αρχές του 14ου αιώνα και φαίνεται να ενσωμάτωσε παλαιότερο κτίσμα. Έχει προταθεί η ταύτισή του με το καθολικό της Μονής Παντοδυνάμου, της Μονής Φιλοκάλλη και πιο πρόσφατα με το ιαματικό προσκύνημα του Βεροιώτη Μυροβλύτη μοναχού Νικοδήμου που κτίστηκε στη Θεσσαλονίκη με πρωτοβουλία του Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου (1282-1328). Ανήκει στον τύπο του σύνθετου τετρακιόνιου σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού, με περιμετρικό ανοικτό περίστωο, χωρίς χωριστό νάρθηκα, και πέντε τρούλλους στην ανωδομή. Στην ανατολική απόληξη του βόρειου και νότιου σκέλους διαμορφώνονται δύο παρεκκλήσια. Ο ναός τουλάχιστον στη νότια πλευρά είναι διώροφος. Εσωτερικά στο νότιο σκέλος του περιστώου υπάρχει κάτω από το δάπεδο ταφική κρύπτη.
Εξωτερικά έχει κομψές αναλογίες, πλούσιο κεραμοπλαστικό διάκοσμο, και ποικιλία αρχιτεκτονικών μορφών που την καθιστούν κομψοτέχνημα της εποχής των Παλαιολόγων.
Διατηρούνται αρκετές τοιχογραφίες στον κεντρικό τρούλλο, στον κυρίως ναό, στο ιερό βήμα, στους βόρειους τρουλλίσκους του περιστώου και στο δυτικό τμήμα του περιστώου. Ανήκουν στην παράδοση των καλλιτεχνικών εργαστηρίων της Θεσσαλονίκης και χρονολογούνται στη δεκαετία 1315-1325. Στην περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας μετατράπηκε σε τζαμί με την ονομασία Yakub Pasa τζαμί και οι τοιχογραφίες καλύφθηκαν με επιχρίσματα.
Ο ναός συγκαταλέγεται στον κατάλογο μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO (Paleochristian and Byzantine Monuments of Thessalonika).