Άγιος Δημήτριος

Ο περιώνυμος ναός του Αγίου Δημητρίου, του θαυματουργού και πολιούχου αγίου της Θεσσαλονίκης, αποτελεί ήδη από την πρωτοβυζαντινή περίοδο ένα από τα σημαντικότερα προσκυνηματικά κέντρα της Ορθόδοξης Χριστιανικής Εκκλησίας. Ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο της πεντάκλιτης βασιλικής με εγκάρσιο κλίτος και διατηρεί πλούσιο ανάγλυφο αρχιτεκτονικό διάκοσμο και ορθομαρμαρώσεις, εντοίχια ψηφιδωτά και τοιχογραφίες -έργα διαφόρων περιόδων με ιδιαίτερη ιστορική, θρησκευτική και καλλιτεχνική αξία. Σύμφωνα με την αγιολογική παράδοση η ίδρυση του ναού ανάγεται στις αρχές του 5ου αι., όταν ο έπαρχος του Ιλλυρικού Λεόντιος ανακαίνισε το μαρτύριο που ανηγέρθη μετά το διάταγμα της ανεξιθρησκίας (313μ.Χ.) στον τόπο όπου ετάφη ο πολιούχος και θαυματουργός άγιος της Θεσσαλονίκης. Περί το 620 ο ναός υπέστη μερική καταστροφή από πυρκαγιά και άμεσα ανακαινίσθηκε υπό την εποπτεία των εκκλησιαστικών και κοσμικών αρχών της πόλης. Τον 9ο – 10ο αι. νοτίως του ιερού της βασιλικής προσαρτήθηκε παρεκκλήσιο αφιερωμένο στον άγιο Ευθύμιο, που τοιχογραφήθηκε το 1303 με δαπάνες του πρωτοστράτορα Μιχαήλ Γλαβά Ταρχανειώτη και της συζύγου του Μαρίας. Ο ζωγραφικός διάκοσμος του παρεκκλησίου, έργο προικισμένου καλλιτέχνη, αποπνέει την υψηλή αισθητική και τη δυναμική της παλαιολόγειας αναγέννησης. Κατά την περίοδο 1492/3-1912 ο ναός του Αγίου Δημητρίου λειτούργησε ως οθωμανικό τέμενος με την ονομασία Κασιμιγιέ (Kasimiye) τζαμί. Η πυρκαγιά του 1917 κατέστρεψε μεγάλο μέρος της βασιλικής, η ανοικοδόμηση της οποίας ολοκληρώθηκε το 1948.
Κρύπτη: Βρίσκεται κάτω από το εγκάρσιο κλίτος της βασιλικής. Όταν τον 5ο αιώνα ιδρύεται ο πρώτος μεγάλος ναός προς τιμήν του Αγίου, το άλλοτε ισόγειο διαμέρισμα των ρωμαϊκών δημόσιων θερμών ενσωματώνεται ως ανοιχτό αίθριο και η κεντρική του κρήνη μετασκευάζεται σε εξέδρα αγιάσματος. Παραμένει, μαζί με το Κιβώριο, κύριος τόπος προσκύνησης του Αγίου, ενώ από τον 10ο έως και τον 14ο αι αποτελεί κέντρο της Μυροβλησίας του. Στο τέλος της περιόδου εγκαταλείπεται, σταδιακά επιχωματώνεται και καταχώνεται πλήρως, κατά την μετατροπή του ναού σε τζαμί, το 1493. Για τους επόμενους αιώνες η Κρύπτη θα παραμείνει θαμμένη κάτω από φερτές επιχώσεις και η ύπαρξή της θα ξεχαστεί. Αποκαλύπτεται ξανά, μόλις το 1917, όταν στη μεγάλη πυρκαγιά υποχωρεί μέρους του δαπέδου του ναού. Στη συνέχεια αποχωματώνεται, αναστηλώνεται κατά περιόδους μέχρι το 1948, οπότε και διαμορφώνεται σε εκθεσιακό χώρο με αρχαιολογικά ευρήματα προερχόμενα από το ναό.
Ο ναός συγκαταλέγεται στον κατάλογο μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO (Paleochristian and Byzantine Monuments of Thessalonika).