Βασιλική Αχειροποιήτου

Στο κέντρο της πόλης επί της οδού Αγίας Σοφίας, βρίσκεται ο Μεγάλος Ναός της Θεοτόκου. Κτίστηκε, σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες μελέτες, στα τέλη του 5ου ή τις αρχές του 6ου αιώνα (στα χρόνια βασιλείας του Αναστασίου Α΄, 491-518), στον τύπο της τρίκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής. Το κτίριο ήταν αρχικά μεγαλύτερο, καθώς δεν διατηρούνται σήμερα ο εξωνάρθηκας που υπήρχε στα δυτικά (πιθανώς αρχικάμε τη μορφή ανοικτής προς το δρόμο στοάς), το δυτικό υπερώο και ο φωταγωγός του κεντρικού κλίτους. Το κεντρικό κλίτος χωρίζεται από τα πλάγια με δύο επάλληλες κιονοστοιχίες, η κάθε μία αποτελούμενη από δώδεκα μονολιθικούς κίονες από προκοννήσιο μάρμαρο, που φέρουν θεοδοσιανά κιονόκρανα και επιθήματα από προκοννήσιο μάρμαρο. Από το ίδιο υλικό είναι κατασκευασμένο το δάπεδο του κεντρικού κλίτους. Οι κατά μήκος τοιχοποιίες διαρθρώνονται και στους δύο ορόφους με σειρές πολύλοβων παραθύρων, με αμφικίονες από λευκό μάρμαρο. Στο μέσον της νότια όψης διαμορφώνεται μνημειακό πρόπυλο προς τη «Λεωφόρο», ανατολικά από το οποίο υπάρχει αψιδωτό πρόσκτισμα που ταυτίζεται με το με το διακονικό ή το βαπτιστήριο της πρωτοβυζαντινής βασιλικής, σήμερα παρεκκλήσι αφιερωμένο στην αγία Παρασκευή. Το βόρειο κλίτος του ναού απολήγει στην ανατολική του πλευρά σε περιορισμένων διαστάσεων διαμέρισμα με τριμερές ιερό βήμα, σήμερα παρεκκλήσι αφιερωμένο στην αγία Ειρήνη, ενώ στη βόρεια πλευρά του νάρθηκα αναπτύσσεται διώροφο πυργοειδές κλιμακοστάσιο με κεκλιμένους διαδρόμους, που οδηγούσε στα υπερώα της βασιλικής. Εξαιρετικής τέχνης είναι τα ψηφιδωτά που σώζονται στα εσωράχια των τόξων των κιονοστοιχιών, των υπερώων και του τριβήλου στο νάρθηκα.
Ο ναός παρέμεινε σε χρήση σε όλη τη βυζαντινή περίοδο, με μετατροπές που αφορούσαν κυρίως την προσθήκη υπερώων και εκτεταμένων προσκτισμάτων. Η ονομασία Αχειροποίητος, που αναφέρεται σε θαυματουργή (αχειροποίητο) εικόνα της Παναγίας, δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς δόθηκε στο ναό.
Μετά την άλωση της πόλης από τους Οθωμανούς το 1430, ο ναός της Αχειροποιήτου υπήρξε ο πρώτος χριστιανικός ναός της πόλης που μετράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος με το όνομα Εσκί Τζουμά τζαμί από τον Μουράτ Β΄, όπως μαρτυρεί επιγραφή σε κίονα του ναού. Ο χώρος παρέμεινε μουσουλμανικό τέμενος έως το 1912, όταν με την απελευθέρωση της πόλης, αποδόθηκε εκ νέου στη χριστιανική λατρεία. Ο ναός φιλοξένησε μετά το 1922 πρόσφυγες της Μικρασιατικής καταστροφής. Το μνημείο υπέστη σοβαρές ζημιές από το σεισμό του 1978 και ακολούθησε μακρά περίοδος αναστηλωτικών εργασιών.
Συγκαταλέγεται στον κατάλογο μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO (Paleochristian and Byzantine Monuments of Thessalonika).