Ροτόντα

Το εμβληματικό μνημείο της Θεσσαλονίκης ανεγέρθηκε βορείως της Αψίδας του Γαλερίου, στις αρχές του 4ου αι., στο μεταίχμιο δηλαδή του ειδωλολατρικού με τον χριστιανικό κόσμο, πιθανότατα ως ναός της αρχαίας λατρείας ή ως μαυσωλείο του Μ. Κωνσταντίνου (306-337). Το κυκλικό και στεγασμένο με θόλο επιβλητικό κτήριο έχει ύψος 29,80μ., διάμετρο 24,50μ., πλάτος τοίχων 6.30μ. και μπορεί αρχιτεκτονικά να συγκριθεί μόνο με το Πάνθεον στη Ρώμη. Λίγο μετά την ανέγερσή της και μέσα στα πρώτα χρόνια της υπερχιλιετούς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (330-1453), η Ροτόντα μετατράπηκε σε ναό της χριστιανικής λατρείας με την προσθήκη στα ανατολικά Ιερού Βήματος με προεξέχουσα ημικυκλική κόγχη. Ανοίχθηκε δεύτερη είσοδος στα δυτικά και προστέθηκε περιμετρικά κλειστή στεγασμένη στοά (πλάτους 8μ.), που επικοινωνούσε με τον κεντρικό χώρο μέσω ανοιγμάτων που διανοίχθηκαν στο πάχος της τοιχοποιίας των κογχών, ενώ στα νότια κτίστηκαν δύο περίκεντρα παρεκκλήσια. Κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο (4ος – 6ος αι.) το εσωτερικό της διακοσμήθηκε με μοναδικής καλλιτεχνικής αξίας και ωραιότητας ψηφιδωτά. Μετά τη λήξη της Εικονομαχίας (842) στην κόγχη του Ιερού Βήματος τοιχογραφείται η Ανάληψη του Χριστού.
Σύμφωνα με τις βυζαντινές πηγές, η εκκλησία ήταν αφιερωμένη στους Αγίους Ασωμάτους ή Αρχαγγέλους. Υπήρξε μητρόπολη της Θεσσαλονίκης από το 1524 έως το 1590/91, έτος μετατροπής του σε τζαμί (Hortaci Süleyman Efendi Camii) από τον Σινάν Πασά και τον Σουλεϊμάν Χορτατζή, σεΐχη του τάγματος των Χαλβετήδων. Από την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας διατηρείται το μιχράμπ στο Ιερό και στην αυλή ο μιναρές, κρήνη και ταφικός περίβολος. Κατά την τελευταία ανακαίνιση του τζαμιού το 1889 έγινε ζωγραφική συμπλήρωση των ψηφιδωτών από τον Ιταλό S. Rosi, μέρος της οποίας διασώζεται στο ανατολικό τμήμα του θόλου.
Το μνημείο λειτούργησε ως τέμενος μέχρι την απελευθέρωση της πόλης το 1912. Η αφιέρωση του έκτοτε στον Άγιο Γεώργιο οφείλεται στη γειτονική, μικρή, ομώνυμη εκκλησία, μετόχι της μονής Οσίου Γρηγορίου του Αγίου Όρους. Το 1917 πραγματοποιήθηκαν εργασίες για την μετατροπή του σε «Μακεδονικό Μουσείο», που τελικά δεν υλοποιήθηκε.
Ανασκαφικές έρευνες και εργασίες αποκατάστασης και συντήρησης έγιναν τα έτη 1918-20, 1927-8, 1953, 1973-75. Μετά τους σεισμούς του 1978 και έως το 1991 έγιναν σημαντικές αναστηλωτικές εργασίες και κατά περιόδους έως το 2008 ολοκληρώθηκε η συντήρηση των ψηφιδωτών. Το 2015 με μία νέα προσέγγιση έγιναν τελικές εργασίες συντήρησης στη στέγη και τα ψηφιδωτά, αποκαταστάθηκε ο χώρος του Ιερού, εγκαταστάθηκε φωτισμός, τοποθετήθηκαν ενημερωτικές πινακίδες, διαμορφώθηκε η νότια πλευρά του περιβόλου και των πρωτοβυζαντινών προσκτισμάτων. Το μνημείο, ελεύθερο πλέον από τα πολυετή εργοταξιακά ικριώματα, αποδόθηκε οριστικά στο κοινό.
Η Ροτόντα συγκαταλέγεται ήδη από το 1988 στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO (Paleochristian and Byzantine Monuments of Thessalonika).