Περιγραφή του επισκέψιμου χώρου
Ο επισκέψιμος αρχαιολογικός χώρος του Γαλεριανού Συγκροτήματος βρίσκεται στην περιοχή της πλατείας Ναυαρίνου και στον πεζόδρομο της οδού Δημ. Γούναρη και περιλαμβάνει: 1) Το κτίριο του Οκτάγωνου στο νοτιοδυτικό τμήμα (που συνδεόταν με το αποσπασματικά γνωστό Νότιο Περιστύλιο), 2) Το συγκρότημα των λουτρών, 3) Τη Βασιλική, εν μέρει σήμερα κάτω από τον πεζόδρομο της Δημ. Γούναρη, 4) Την κεντρική κτιριακή ενότητα, 5) Την Αψιδωτή αίθουσα βορειότερα, και 6) Το μεταγενέστερο διώροφο κτίριο – δεξαμενή μεταξύ της Βασιλικής και του ανατολικού διαδρόμου της κεντρικής κτιριακής ενότητας.
Πρόκειται για τμήμα του αρχικού συγκροτήματος, δίπλα στα ανατολικά τείχη της πόλης, το οποίο εκτεινόταν έως την οδό Απελλού στα δυτικά, ενώ προς τα νότια το όριό του έφτανε έως τη θάλασσα, στο ύψος της σημερινής οδού Μητροπόλεως, όπου θεωρείται ότι υπήρχε λιμάνι. Το συγκρότημα ενσωματώθηκε στον πολεοδομικό ιστό της ρωμαϊκής πόλης ακολουθώντας τις χαράξεις των δρόμων με σημείο αναφοράς την κεντρική οδική αρτηρία στον άξονα Α-Δ (decumanus maximus, Μέση ή Λεωφόρος των Βυζαντινών). Η οδός διερχόταν κάτω από την Αψίδα ή Τετράπυλο του Γαλέριου, βόρεια της οποίας βρισκόταν η Ροτόντα (βόρειο υποσύνολο του συγκροτήματος). Στα ανατολικά, στην περιοχή της σημερινής πλατείας Ιπποδρομίου, ανεγέρθηκε ο Ιππόδρομος σε επαφή με το ανατολικό τείχος της πόλης.
Ιστορικό πλαίσιο και οικοδομικές φάσεις
Η ανοικοδόμηση του συγκροτήματος ξεκίνησε στα τέλη του 3ου αι. μ.Χ. με την ανακήρυξη της Θεσσαλονίκης ως περιφερειακής αυτοκρατορικής έδρας του ανατολικού τμήματος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας κατά την τετραρχική περίοδο επί Γαλέριου, που αρχικά ήταν Καίσαρας (293-305 μ.Χ.) και αργότερα Αύγουστος (305-311 μ.Χ.). Μάλιστα, το αυτοκρατορικό νομισματοκοπείο λειτούργησε στην πόλη κατά τα έτη 299-303 και 305-308 μ.Χ. Τα οικοδομήματα του συγκροτήματος καθ’ όλη τη διάρκεια της μακροχρόνιας χρήσης του (τέλη 3ου έως τον 7ο αι. μ.Χ.) παρουσιάζουν επιμέρους οικοδομικές φάσεις οι οποίες σχετίζονται με τροποποιήσεις, επισκευές, μετασκευές και προσθήκες, παράλληλα με τη διαφοροποίηση των αρχικών τους λειτουργιών.
Ανασκαφές, αποκατάσταση και ανάδειξη
Οι πρώτες ανασκαφικές έρευνες στην περιοχή του Γαλεριανού Συγκροτήματος πραγματοποιήθηκαν από τον Ε. Hébrard το 1917 και το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο του Βερολίνου το 1935, καθώς και το 1939 υπό τη διεύθυνση του Δανού E. Dyggve. Μεταξύ των δεκαετιών του 1950 και 1970 διενεργήθηκαν ανασκαφές από την Αρχαιολογική Υπηρεσία στο πλαίσιο της πολεοδομικής ανασυγκρότησης της περιοχής και της διάνοιξης της οδού Δημ. Γούναρη. Την περίοδο 1993-2014 υλοποιήθηκε το έργο τεκμηρίωσης, αποκατάστασης και ανάδειξης των καταλοίπων του συγκροτήματος με χρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το έργο περιελάμβανε ανασκαφική έρευνα κατά περιοχές, που έφερε στο φως σημαντικά νέα στοιχεία, εργασίες στερέωσης, συντήρησης, αναστήλωσης και αποκατάστασης, επεμβάσεις στον χώρο που αφορούν στην περιήγηση και πληροφόρηση του κοινού, ενώ στο ίδιο πλαίσιο υλοποιήθηκε αναπαράσταση των οικοδομημάτων του συγκροτήματος με τρισδιάστατη ψηφιακή απεικόνιση. Το 2008 ο αρχαιολογικός χώρος βραβεύτηκε από την Europa Nostra (Πανευρωπαϊκή Ομοσπονδία Πολιτιστικής Κληρονομιάς) για το έργο της αναστήλωσης και ανάδειξης.
